Hiểu đúng về chiều cao

Chương 48 · Dáng & Chiều cao

Chiều cao phần lớn do gen và do sụn tăng trưởng còn mở hay đã đóng. Chương này giúp bạn biết mình đang ở đâu, còn gì làm được và đâu là giới hạn thật, để khỏi tốn tiền vào lời hứa suông.

Bằng chứng: Mạnh Kết quả: Hiểu ngay; tư thế 4–12 tuần Chi phí: Miễn phí Độ khó: Dễ

Hiểu đúng

Khoảng 60–80% khác biệt chiều cao giữa người này với người kia là do di truyền; phần còn lại chủ yếu đến từ dinh dưỡng, bệnh tật và giấc ngủ trong những năm đang lớn. Tức là môi trường có ảnh hưởng thật, nhưng chỉ trong một khoảng giới hạn mà gen đã vạch sẵn.

Xương dài (đùi, cẳng chân) dài ra nhờ sụn tăng trưởng (growth plate) ở hai đầu xương. Hết tuổi dậy thì, sụn này hoá xương hoàn toàn và "đóng lại". Ở nam, sụn thường đóng khoảng 16–18 tuổi, có người sớm hơn, có người muộn tới đầu 20. Khi sụn đã đóng, không có bài tập, thuốc hay thực phẩm nào làm xương dài thêm được.

Vậy sau tuổi đó còn gì? Ba thứ có thật:

Chiều cao "mất" do tư thế: gù lưng, đầu nhô, vai tròn, nghiêng chậu có thể làm bạn đứng thấp hơn chiều cao thật khoảng 1–3 cm. Sửa tư thế là lấy lại phần này (Chương 49).
Dao động trong ngày: đĩa đệm cột sống bị nén dần khi bạn đứng, ngồi, mang vác. Nghiên cứu đo được người ta thấp đi trung bình khoảng 1,9 cm từ sáng đến tối, và hơn nửa phần này mất ngay trong giờ đầu sau khi dậy. Ngủ đêm, đĩa đệm hút nước lại. Đây là lý do "treo xà tăng chiều cao" nghe có vẻ đúng: bạn chỉ đang thấy dao động tạm thời (Chương 51).
Trông cao hơn: tỉ lệ mỡ thấp hơn, dáng thẳng, trang phục đúng cách có thể khiến người khác thấy bạn cao hơn vài cm (Chương 54).

Làm thế nào

Đo chiều cao chuẩn. Đo buổi sáng trong vòng 1 giờ sau khi dậy và đo lại lúc 19–21h cùng ngày. Chân trần, gót sát tường, mắt nhìn thẳng, đặt một cuốn sách cứng vuông góc trên đỉnh đầu rồi đánh dấu. Ghi cả 2 con số; chênh 1–2 cm là bình thường.
Ước tính chiều cao theo gen (tham khảo). Với con trai: (chiều cao bố + chiều cao mẹ + 13) chia 2, sai số khoảng ±8–10 cm. Công thức này chỉ cho biết khoảng, không phải số phận chính xác.
Xem mình còn đang lớn không. Dấu hiệu gợi ý còn lớn: trong 12 tháng qua cao thêm trên 1 cm, cỡ giày vẫn tăng, dưới 18 tuổi. Đo lại mỗi 3 tháng cùng giờ để thấy xu hướng.
Muốn biết chắc sụn đã đóng chưa: chụp X-quang tuổi xương. Bác sĩ (nhi, nội tiết nhi hoặc chấn thương chỉnh hình) chỉ định chụp 1 phim X-quang bàn tay – cổ tay trái, so với bộ ảnh chuẩn theo tuổi. Trên phim, sụn còn mở là một vạch tối giữa đầu và thân xương; đóng rồi thì vạch này biến mất. Liều tia rất thấp. Tự đọc phim hay đoán qua "đau đầu gối" là không đáng tin.
Chọn đúng nhánh. Còn đang lớn: ưu tiên ngủ đủ, ăn đủ, vận động (Chương 52, 53). Đã đóng sụn: dồn sức vào tư thế, tỉ lệ mỡ và cách ăn mặc (49, 54).

Yếu tố	Tác động lên chiều cao	Làm được gì
Di truyền	Khoảng 60–80%	Không thay đổi được
Dinh dưỡng, ngủ, bệnh lúc đang lớn	Phần còn lại, chỉ khi sụn còn mở	Ngủ 8–10 giờ, đủ đạm, canxi, vitamin D
Tư thế	1–3 cm "mất" có thể lấy lại	Bài tập Chương 49, 4–12 tuần
Đĩa đệm trong ngày	Khoảng 1–2 cm, tạm thời	Biết để đo đúng giờ, không phải "tăng chiều cao"
Trông cao hơn	Cảm nhận vài cm	Giảm mỡ, trang phục, giày Chương 54

Tin đồn vs sự thật: "Nam còn cao được tới 25 tuổi". Một số ít người dậy thì muộn còn nhích thêm chút ít sau 18, nhưng đa số đã gần hết đà tăng trưởng từ 16–18. Cách duy nhất để biết là phim tuổi xương, không phải đoán theo tuổi.

Khi nào nên đi khám: dưới 18 tuổi mà cao thêm dưới 4 cm/năm trước dậy thì, thấp hơn hẳn bạn cùng tuổi và thấp hơn nhiều so với dự đoán theo bố mẹ, dậy thì quá muộn (16 tuổi vẫn chưa có dấu hiệu), hoặc bỗng ngừng lớn kèm mệt mỏi, sụt cân. Đi khám bác sĩ nội tiết nhi, mang theo các số đo cũ nếu có.

Checklist

Đo chiều cao sáng và tối cùng một ngày, ghi lại
Tính khoảng chiều cao dự đoán theo bố mẹ
Nếu dưới 20 tuổi và còn nghi ngờ: hỏi bác sĩ về X-quang tuổi xương
Làm bài test tựa tường ở Chương 49 để biết mình "mất" bao nhiêu do tư thế
Đo lại mỗi 3 tháng, cùng giờ trong ngày

Sai lầm hay gặp

So chiều cao đo buổi tối với số đo buổi sáng rồi nghĩ mình "tăng" hay "lùn đi".
Mua thuốc, thực phẩm chức năng "tăng chiều cao" khi đã hơn 20 tuổi.
Bỏ bê giấc ngủ và bữa ăn đúng những năm 13–17 tuổi, là lúc duy nhất môi trường còn tác động được.
Để chiều cao chi phối tự tin, trong khi tư thế, vóc dáng và cách mặc thay đổi ấn tượng nhiều hơn.

Nguồn tham khảo

← Chương 47 Chương 49 →